İlkel Bir Karadelik Keşfedildi

Öne Çıkanlar

Sanatçının, bir galaksinin merkezinde bulunan süper kütleli bir kara delik tarafından yönlendirilen galaktik bir rüzgar izlenimi. 
Kara delikten yayılan yoğun enerji, yıldızları oluşturan malzeme olan yıldızlararası maddeyi havaya uçuran galaksi ölçeğinde bir gaz akışı yaratır.  Kredi: ALMA (ESO/NAOJ/NRAO)

ALMA dedektörünü kullanan araştırmacılar 13,1 milyar yıl önce süper kütleli bir kara delik tarafından yönlendirilen devasa bir galaktik rüzgar keşfettiler. Bu, bugüne kadar böyle bir rüzgarın gözlemlendiği en eski örnektir ve devasa kara deliklerin, evrenin en eski zamanlarından beri galaksilerin büyümesi üzerinde derin bir etkiye sahip olduğunun açık bir işaretidir.

Birçok büyük galaksinin merkezinde , Güneş’ten milyonlarca ya da milyarlarca kat daha büyük olan süper kütleli bir kara delik mevcuttur. İlginç bir şekilde, kara deliğin kütlesi, galaksinin merkez bölgesinin (çıkıntı) kütlesi ile kabaca orantılıdır. Galaksilerin ve kara deliklerin boyutlarının arasında yaklaşık 10 kat civarında bir kütle farkı vardır. Boyutları çok farklı olan iki nesnenin kütleleri arasındaki bu orantılı ilişkiye dayanarak, gökbilimciler galaksilerin ve kara deliklerin bir tür fiziksel etkileşim yoluyla birlikte büyüyüp evrimleştiklerine (birlikte evrim) inanıyorlar.

Galaktik bir rüzgar, kara delikler ve galaksiler arasında bu tür bir fiziksel etkileşim sağlayabilir. Süper kütleli bir kara delik, büyük miktarda maddeyi yutar. Bu madde kara deliğin yerçekimi nedeniyle yüksek hızda hareket etmeye başladığında, kendisini çevreleyen maddeyi dışarı doğru itebilen yoğun bir enerji yayar. Galaktik rüzgar bu şekilde meydana gelir.

“Soru şu ki, evrende galaktik rüzgarlar ne zaman ortaya çıktı?” Araştırma makalesinin baş yazarı ve Japonya Ulusal Astronomi Gözlemevi’nde (NAOJ) araştırmacı olan Takuma Izumi, şöyle diyor. “Bu önemli bir soru çünkü astronomideki önemli bir problemle ilgili: Galaksiler ve süper kütleli kara delikler nasıl birlikte evrimleşti?”

Araştırma ekibi ilk olarak süper kütleli kara delikleri aramak için NAOJ’nin Subaru Teleskobunu kullandı. Geniş alan gözlem yeteneği sayesinde, 13 milyar yıldan fazla bir süre önce evrende süper kütleli kara deliklere sahip 100’den fazla galaksi buldular.

Ardından araştırma ekibi, karadeliklerin ev sahibi galaksilerindeki gaz hareketini araştırmak için ALMA’nın yüksek hassasiyetini kullandı. ALMA, Subaru Teleskobu tarafından keşfedilen bir gökada HSC J124353.93+010038.5 (bundan böyle J1243+0100 olarak anılacaktır) gözlemledi ve gökadadaki toz ve karbon iyonları tarafından yayılan radyo dalgalarını yakaladı.

ALMA verilerinin ayrıntılı analizi, J1243+0100’de saniyede 500 km hızla hareket eden yüksek hızlı bir gaz akışının olduğunu ortaya çıkardı. Bu gaz akışı, galaksideki yıldız malzemesini uzaklaştırmak ve yıldız oluşum aktivitesini durdurmak için yeterli enerjiye sahiptir. Bu çalışmada bulunan gaz akışı gerçekten bir galaktik rüzgardır ve devasa bir büyüklükte rüzgara sahip bir galaksinin gözlemlenen en eski örneğidir.

Ekip ayrıca J1243+0100’deki sessiz gazın hareketini ölçtü ve yerçekimi dengesine dayalı olarak galaksinin şişkinliğinin kütlesinin güneşinkinin yaklaşık 30 milyar katı olduğunu tahmin etti. Başka bir yöntemle tahmin edilen galaksinin süper kütleli kara deliğinin kütlesi, bunun yaklaşık %1’i kadardı. Bu galaksideki şişkinliğin süper kütleli kara deliğe kütle oranı, modern evrendeki kara deliklerin galaksilere kütle oranıyla neredeyse aynıdır. Bu, süper kütleli karadeliklerin ve galaksilerin birlikte evriminin, evrenin doğumundan bir milyar yıldan daha kısa bir süre sonra meydana geldiği anlamına gelir .

Izumi, “Gözlemlerimiz, yaklaşık 13 milyar yıl önce bile ortak evrimsel ilişkilerin mevcut olduğunu öngören son zamanlardaki yüksek hassasiyetli bilgisayar simülasyonlarını destekliyor.” “Gelecekte bu tür çok sayıda nesneyi gözlemlemeyi planlıyoruz.” dedi.

Bu yazı Astraphysic.com tarafından Türkçeye aktarılmış olup yazının aslı phys.org sitesine aittir, orijinaline mümkün olduğunca sadık kalmak koşuluyla dilimize çevirilmis olsa da editoryal tarafından katkıda bulunulmuştur. Bu sebeple Astraphysic.com içerik izinlerine tabidir. Astraphysic.com referans gösterilmek koşuluyla kullanıma izin verilmiştir.

Kaynak: https://phys.org/news/2021-06-alma-earliest-gigantic-black-hole.html

Çeviri: Sinan YAVUZ

Diğer Yazılar

Okuyucu Yorumları

Bir Cevap Yazın

Popüler İçerikler